Од колача до идентитета – традиција Горанаца која се преноси генерацијама

Када се говори о Горанцима, једна од првих асоцијација за многе су посластичарнице, колачи и умеће које се у породицама преносило са старијих на млађе. Иза тог заната, међутим, стоји много више од самог рецепта и начина припреме. За људе који су одрастали у таквом породичном окружењу, посластичарство може да буде део породичне историје, успомена и везе са претходним генерацијама.

О томе говори и Емини Бехран, чија је породична прича повезана са посластичарством и животом ван завичаја. Када објашњава због чега су Горанци препознатљиви као посластичари, он најпре указује на оно што се преноси унутар породице.

„Познати смо по посластичарству, то смо наследили с колена на колено.“

Управо у том преношењу знања из генерације у генерацију налази се један од важних елемената ове традиције. Занат се не учи само кроз рад, већ и посматрањем старијих, усвајањем њиховог искуства и настављањем онога што је започето много раније.

Емини наводи и један податак који посебно говори о породичном континуитету. Његова породица већ пет генерација живи у Косовској Митровици. Иако је живот током година доносио промене, породична веза са наслеђем није прекинута. Напротив, оно што је понето из претходних генерација наставило је да живи кроз посао, породицу, обичаје и свакодневни живот.

Међу посластицама које су део тог наслеђа издваја више познатих колача. Индијанери, пандорбанци, смоквице, ораснице и жито са шлагом за њега нису само називи са посластичарског менија. Они представљају део укуса и сећања који су се задржали кроз време.

У таквим породичним причама рецепти добијају посебно значење. Начин припреме се може мењати, могу се уводити нови укуси и савремене технике, али оно што је важно јесте да основа остане сачувана и да се зна одакле је потекла.

Када говори о посластицама које га лично враћају у детињство и породичне успомене, Емини издваја две.

„Лично ме подсећају боем торта и индијанка тортица.“

Укус понекад може да сачува успомену боље него фотографија. Одређени колач, мирис или начин припреме могу човека да врате у неки период живота, на породична окупљања и у време када су се посластице припремале на другачији начин. Зато је очување старих рецепата истовремено и чување једног дела породичног памћења.

Али прича о Горанцима не завршава се у посластичарници. За Еминија је важно да се, уз занат, сачува и оно што заједницу чини препознатљивом. То подразумева традицију, обичаје и елементе културе који се преносе унутар породица.

„Чувао се идентитет свим средствима, традицијом и очувањем ношње.“

Ношња у том контексту има посебну симболику. Она је видљиви део културног наслеђа и начин да се припадност заједници покаже и сачува. Када се традиционална одећа носи у свечаним приликама, она истовремено повезује прошлост и садашњост и млађим генерацијама показује део наслеђа које су оставили њихови преци.

Управо је очување идентитета посебно важно за заједнице које живе ван свог завичајног простора. Живот у другом граду или средини неминовно доноси нове утицаје, али породични обичаји могу да буду начин да се сачува осећај припадности и веза са коренима.

Зато је важно како се о Горанцима говори и шта се о њима зна. Посластичарство је један део те приче, али не и њена целина. Иза заната стоје породице, генерације, обичаји, језик, ношња, сећања и начин живота који су се кроз време мењали, али нису нестали.

Када би требало да издвоји оно што би људи у Србији требало да упознају код Горанаца, Емини не остаје само на њиховој познатој посластичарској традицији.

„Највише наша традиција, наша ношња.“

Тај кратак одговор уједно открива и суштину приче о очувању идентитета. Традиција није само оно што је остало записано или изложено као део културне баштине. Она се чува онда када се живи, када се преноси деци, када се породични обичаји не заборављају и када се знање старијих генерација наставља у животу њихових потомака.

Прича Еминија Бехрана зато није само прича о посластичарству. Она је прича о једној породици која је кроз генерације сачувала везу са својим наслеђем и о човеку који у рецептима, колачима, традицији и ношњи препознаје делове идентитета који не би требало да буду заборављени.

Од једног рецепта до другог, од старијих ка млађима, преноси се много више од знања како направити добар колач. Преноси се сећање на породицу и свест о томе коме се припада. Управо у томе и јесте значај очувања културе једне заједнице – да оно што је наследила не остане само део прошлости, већ да настави да живи кроз нове генерације.

Текст је део пројекта „Глас Горе – култура и идентитет Горанаца“ суфинансиран од стране Министартва информсања и телекомуникација РС. Ставови изнети у подржаном медијском пројекту нужно не изражавају ставове органа који је доделио средства.

Кога се зборува за Горанците, една од првите асоцијации за многумина се слаткарниците, колачите и вештината што се пренесувала од генерација на генерација во семејствата. Сепак, зад овој занает стои многу повеќе од само рецепт и метод на подготовка. За луѓето што пораснале во таква семејна средина, правењето колачи може да биде дел од семејната историја, спомените и врските со претходните генерации.

За ова зборува и Емини Бехран, чија семејна приказна е поврзана со правењето колачи и животот надвор од нејзината татковина. Кога објаснува зошто Горанците се препознатливи како производители на колачи, тој прво посочува на она што се пренесува во рамките на семејството.

„Ние сме познати по правењето колачи, го наследивме од генерација на генерација.“
Токму во ова пренесување на знаење од генерација на генерација лежи еден од важните елементи на оваа традиција. Занаетот не се учи само преку работа, туку и со набљудување на постарите, усвојување на нивното искуство и продолжување на она што е започнато многу порано.
Емини, исто така, споменува еден податок што зборува конкретно за семејниот континуитет. Неговото семејство живее во Косовска Митровица пет генерации. Иако животот донесе промени низ годините, семејната врска со наследството не е прекината. Напротив, она што е донесено од претходните генерации продолжило да живее преку работа, семејство, обичаи и секојдневен живот.

Меѓу десертите што се дел од тоа наследство, тој издвојува неколку познати колачи. Индијците, пандорбанците, смоквите, оревите и пченицата со шлаг не се само имиња од менито со колачи за него. Тие претставуваат дел од вкусот и спомените што преживеале низ времето.

Во ваквите семејни приказни, рецептите добиваат посебно значење. Методот на подготовка може да се менува, може да се воведат нови вкусови и модерни техники, но важно е темелот да остане зачуван и луѓето да знаат од каде потекнува.

Кога зборува за десертите што лично го враќаат во неговото детство и семејните спомени, Емини издвојува два.
„Лично, ме потсетуваат на боемска торта и индиска торта.“
Понекогаш, вкусот може да зачува спомен подобро од фотографија. Одредена торта, мирис или метод на подготовка може да го врати човекот во одреден период од животот, во семејни собири и во време кога десертите се подготвувале на поинаков начин. Затоа зачувувањето на старите рецепти е и зачувување на дел од семејната меморија.
Но, приказната за Гораните не завршува во слаткарницата. За Емини, важно е да се зачува, покрај занаетот, она што ја прави заедницата препознатлива. Ова вклучува традиција, обичаи и елементи на културата што се пренесуваат во рамките на семејствата.
„Идентитетот беше зачуван со сите средства, преку традицијата и зачувувањето на носиите.“
Костимите во овој контекст имаат посебна симболика. Тие се видлив дел од културното наследство и начин да се покаже и зачува припадноста кон заедницата. Кога традиционалната облека се носи во празнични пригоди, таа истовремено ги поврзува минатото и сегашноста и им покажува на помладите генерации дел од наследството што го оставиле нивните предци.
Зачувувањето на идентитетот е особено важно за заедниците што живеат надвор од нивната родна област. Живеењето во друг град или средина неизбежно носи нови влијанија, но семејните обичаи можат да бидат начин да се зачува чувството на припадност и врската со нивните корени.
Затоа е важно како се зборува за луѓето од Гораните и што се знае за нив. Слаткарството е еден дел од таа приказна, но не и нејзина целина. Зад занаетите стојат семејства, генерации, обичаи, јазик, носии, спомени и начин на живот што се менувале со текот на времето, но не исчезнале.

Кога е запрашана да истакне што луѓето во Србија треба да научат за Гораните, Емини не запира само на нивната позната слаткарска традиција.

„Нашата традиција, нашите носии, пред сè.“
Овој краток одговор ја открива и суштината на приказната за зачувување на идентитетот. Традицијата не е само она што е запишано или изложено како дел од културното наследство. Таа се зачувува кога се живее, кога се пренесува на децата, кога семејните обичаи не се забораваат и кога знаењето на постарите генерации продолжува во животот на нивните потомци.

Затоа, приказната на Емини Бехран не е само приказна за слаткарството. Тоа е приказна за семејство кое со генерации ја зачувало врската со своето наследство и за човек кој препознава во рецептите, колачите, традициите и носиите делови од идентитетот што не треба да се заборават.
Од еден рецепт на друг, од постарите на помладите, се пренесува многу повеќе од само знаењето како да се направи добра торта. Она што се пренесува е сеќавањето на семејството и свеста за тоа кому му припаѓа. Токму ова е важноста на зачувувањето на културата на една заедница – така што она што го наследила не само што ќе остане дел од минатото, туку ќе продолжи да живее низ новите генерации.

Kur flitet për popullin goran, një nga shoqatat e para për shumë njerëz janë pastiçeritë, ëmbëlsirat dhe aftësia që është transmetuar brez pas brezi në familje. Megjithatë, pas këtij zanati fshihet shumë më tepër sesa vetëm receta dhe metoda e përgatitjes. Për njerëzit që janë rritur në një mjedis të tillë familjar, përgatitja e ëmbëlsirave mund të jetë pjesë e historisë familjare, kujtimeve dhe lidhjeve me brezat e mëparshëm.

Kjo është edhe ajo për të cilën flet Emini Behran, historia familjare e së cilës është e lidhur me përgatitjen e ëmbëlsirave dhe jetën jashtë atdheut të saj. Kur shpjegon pse populli goran njihet si prodhues ëmbëlsirash, ai së pari tregon atë që transmetohet brenda familjes.
„Ne jemi të njohur për përgatitjen e ëmbëlsirave, e kemi trashëguar atë brez pas brezi.“
Pikërisht në këtë transferim të njohurive nga brezi në brez qëndron një nga elementët e rëndësishëm të kësaj tradite. Një zanat nuk mësohet vetëm përmes punës, por edhe duke vëzhguar të moshuarit, duke përvetësuar përvojën e tyre dhe duke vazhduar atë që është filluar shumë më herët.
Emini përmend gjithashtu një informacion që flet konkretisht për vazhdimësinë familjare. Familja e tij ka jetuar në Kosovska Mitrovica për pesë breza. Edhe pse jeta ka sjellë ndryshime gjatë viteve, lidhja familjare me trashëgiminë nuk është thyer. Përkundrazi, ajo që është sjellë nga brezat e mëparshëm ka vazhduar të jetojë përmes punës, familjes, zakoneve dhe jetës së përditshme.

Midis ëmbëlsirave që janë pjesë e asaj trashëgimie, ai veçon disa ëmbëlsira të famshme. Indianët, pandorbanci, fiqtë, arrat dhe gruri me krem ​​të rrahur nuk janë vetëm emra nga menyja e ëmbëlsirave për të. Ato përfaqësojnë një pjesë të shijes dhe kujtimeve që kanë mbijetuar në kohë.

Në histori të tilla familjare, recetat marrin një kuptim të veçantë. Metoda e përgatitjes mund të ndryshojë, mund të futen shije të reja dhe teknika moderne, por ajo që është e rëndësishme është që themeli të mbetet i ruajtur dhe njerëzit të dinë se nga ka ardhur.

Kur flet për ëmbëlsirat që e kthejnë personalisht në fëmijërinë e tij dhe kujtimet familjare, Emini veçon dy.
„Personalisht, ato më kujtojnë tortën boheme dhe tortën indiane.“
Ndonjëherë, një shije mund ta ruajë një kujtim më mirë se një fotografi. Një tortë, aromë ose metodë e caktuar përgatitjeje mund ta kthejë një person në një periudhë të caktuar jete, në mbledhjet familjare dhe në një kohë kur ëmbëlsirat përgatiteshin në një mënyrë tjetër. Kjo është arsyeja pse ruajtja e recetave të vjetra është gjithashtu ruajtja e një pjese të kujtesës familjare.
Por historia e popullit goran nuk mbaron në pastiçeri. Për Eminin, është e rëndësishme të ruhet, përveç zanatit, ajo që e bën komunitetin të dallueshëm. Kjo përfshin traditën, zakonet dhe elementët e kulturës që transmetohen brenda familjeve.
„Identiteti u ruajt me të gjitha mjetet, përmes traditës dhe ruajtjes së kostumeve.“
Kostumet në këtë kontekst kanë një simbolikë të veçantë. Ato janë një pjesë e dukshme e trashëgimisë kulturore dhe një mënyrë për të treguar dhe ruajtur përkatësinë ndaj një komuniteti. Kur veshjet tradicionale vishen në raste festive, ato njëkohësisht lidhin të kaluarën dhe të tashmen dhe u tregojnë brezave të rinj një pjesë të trashëgimisë së lënë nga paraardhësit e tyre.
Ruajtja e identitetit është veçanërisht e rëndësishme për komunitetet që jetojnë jashtë zonës së tyre të lindjes. Të jetosh në një qytet ose mjedis tjetër sjell në mënyrë të pashmangshme ndikime të reja, por zakonet familjare mund të jenë një mënyrë për të ruajtur ndjenjën e përkatësisë dhe një lidhje me rrënjët e tyre.
Kjo është arsyeja pse është e rëndësishme se si flitet për njerëzit nga Goranët dhe çfarë dihet për ta. Ëmbëlsirat janë një pjesë e asaj historie, por jo e tëra e saj. Pas zanateve qëndrojnë familje, breza, zakone, gjuhë, kostume, kujtime dhe një mënyrë jetese që kanë ndryshuar me kalimin e kohës, por nuk janë zhdukur.

Kur u pyet të theksonte atë që njerëzit në Serbi duhet të mësojnë për popullin goran, Emini nuk ndalet vetëm te tradita e tyre e famshme e ëmbëlsirave.
„Tradita jonë, kostumet tona, mbi të gjitha.“
Kjo përgjigje e shkurtër zbulon gjithashtu thelbin e historisë së ruajtjes së identitetit. Tradita nuk është vetëm ajo që është shkruar ose ekspozuar si pjesë e trashëgimisë kulturore. Ajo ruhet kur jetohet, kur u transmetohet fëmijëve, kur zakonet familjare nuk harrohen dhe kur njohuritë e brezave të vjetër vazhdojnë në jetën e pasardhësve të tyre.

Prandaj, historia e Emini Behran nuk është vetëm një histori për ëmbëlsirat. Është një histori për një familje që ka ruajtur një lidhje me trashëgiminë e saj përgjatë brezave dhe për një njeri që njeh në receta, ëmbëlsira, tradita dhe kostume pjesë të identitetit që nuk duhen harruar.
Nga një recetë në tjetrën, nga më i vjetri tek më i riu, trashëgohet shumë më tepër sesa thjesht njohuria se si të bëhet një tortë e mirë. Ajo që trashëgohet është kujtesa e familjes dhe vetëdija se kujt i përket dikush. Pikërisht kjo është rëndësia e ruajtjes së kulturës së një komuniteti – në mënyrë që ajo që ka trashëguar të mos mbetet thjesht pjesë e së kaluarës, por të vazhdojë të jetojë edhe në brezat e rinj.