Глас Горе – вековно наслеђе Горанаца између традиције и савременог доба

Разговор са Алијом Узаиром о историји, језику, обичајима и културном идентитету Горанаца

Гора је планинска област на падинама Шар-планине, на тромеђи Србије, Албаније и Северне Македоније. Управо на том простору вековима живе Горанци – народ који је, упркос бројним историјским променама и миграцијама, успео да сачува свој говор, обичаје и богато културно наслеђе. Данас се све више говори о потреби очувања њиховог идентитета, јер су савремени начин живота и исељавање становништва довели до постепеног нестајања многих традиција.

О пореклу, култури и обичајима Горанаца разговарали смо са Алијом Узаиром, рођеним у селу Бачка у Гори и председником Градског одбора Горанаца за Нови Сад.

Корени који сеже до средњег века

Према речима Алије Узаира, историја Горанаца дубоко је повезана са средњовековном српском државом.

– Горанци се помињу у повељи цара Стефана Душана којом је манастиру Светих Архангела у Призрену дарована област Гора. О присуству српског становништва сведоче и бројни топоними, односно географски називи, као што су Поповица, Јелица и Црквиште. Доласком Османлија започео је постепени прелазак становништва на ислам, који је трајао све до краја XIX века, каже Узаир.

Гора се налази у планинском пределу, па су се њени становници традиционално бавили сточарством. Са својим стадима одлазили су на испашу и у удаљеније крајеве, све до Солунског поља.

Горански говор – важан део националног идентитета

Једно од највећих богатстава Горанаца јесте њихов говор, који се преноси са генерације на генерацију.

– Горански говор је сличан македонском, јер је некада једина озбиљнија веза Горанаца са околним светом била преко данашње Северне Македоније. Ипак, то није македонски језик, већ посебан горански говор са бројним специфичностима, истиче наш саговорник.

Он подсећа да су овај говор проучавали бројни српски научници, међу којима су академик Радивоје Младеновић, етнолог Милисав Лутовац и лингвиста Митар Пешикан.

Данас, међутим, горански говор суочава се са великим изазовима.

– Због исељавања становништва и утицаја суседних држава, све је присутнија тиха асимилација, односно постепени губитак језичког и културног идентитета. Национални савет Горанаца настоји да сачува језик, али институционална подршка није довољна, наглашава Узаир.

Вера и обичаји – спој различитих традиција

Горанци данас углавном исповедају исламску веру, али су сачували и бројне народне обичаје који потичу из ранијих времена.

– Код нас се обележавају Бајрами, али и Ђурђевдан, који има посебан значај. Некада је управо тог дана почињала испаша стоке у планини и трајала све до Митровдана. Народ је време рачунао према старом народном календару и православним празницима, објашњава Узаир.

Он додаје да су некада готово сва села имала место на коме се народ окупљао за Ђурђевдан. Уочи празника организован је уранак – рано јутарње окупљање уз песму, игру и дружење, што је обичај познат и у другим деловима Србије.

Горанска свадба – три дана музике и обичаја

Посебно место у традицији заузима горанска свадба, која је некада трајала три дана.

Све почиње доласком музичара који свирају зурле (традиционални дувачки инструмент снажног звука) и тупане (велике двостране бубњеве).

Другог дана младожењина породица носи поклоне невести, док се трећег дана одлази по младу.

– После доласка младе у кућу младожење, мушкарци играју традиционално коло „Калчојна“, а последњег дана млада одлази по воду, након чега се том водом умивају родитељи и најближа родбина, што симболизује почетак новог породичног живота, каже Узаир.

Народна ношња као симбол припадности

Горанска народна ношња представља један од најлепших делова културног наслеђа.

Мушкарци су носили беневреке – вунене панталоне широког кроја, качуње – вунени горњи део одеће налик сакоу и џамадан – богато украшен прслук.

Женску ношњу чиниле су ногајце и скупача, делови одеће ткани на разбоју, платнена кошуља, јелек и колан – широки ткани појас. На глави су девојке носиле ситарку, ручно рађену мараму која је представљала део свечане ношње.

Песме које чувају сећање на завичај

Горанска народна музика најчешће говори о љубави, животу у планини и гурбету – привременом одласку на рад далеко од куће, што је било веома често међу Горанцима.

– Међу најпознатијим песмама су „Врбице, врбо зелена“ и „Џемиљина песма“, која говори о трагичној љубави Јусуфа и Џемиље, због чега је многи називају горанским Ромеом и Јулијом, каже Узаир.

Поред зурли и тупана, у традиционалној музици користе се и шаргија – жичани народни инструмент сличан тамбури, као и шупељка, народна фрула.

Очување идентитета као обавеза

Иако су многи обичаји опстали, наш саговорник истиче да се данас све више губе услед исељавања становништва и промене начина живота.

– Ово је само мали део богате културе Горанаца. Ако желимо да сачувамо свој идентитет, морамо чувати језик, традицију, песме, народну ношњу и обичаје, јер су они највеће богатство које можемо оставити будућим генерацијама, поручује Алија Узаир.

Милена Божић

Текст је део пројекта „„Глас Горе – култура и идентитет Горанаца“ суфинансиран од стране Министарства информисања и телекомуникација. Ставови изнети у подржаном медијском пројекту нужно не изражавају ставове органа који је доделио средства.

Zëri i Maleve – trashëgimia shekullore e popullit goran midis traditës dhe kohërave moderne
Një bisedë me Alija Uzair rreth historisë, gjuhës, zakoneve dhe identitetit kulturor të popullit goran
Gora është një zonë malore në shpatet e Maleve të Sharrit, në kufirin e Serbisë, Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut. Është në këtë zonë ku populli goran ka jetuar për shekuj me radhë – një popull që, pavarësisht ndryshimeve dhe migrimeve të shumta historike, ka arritur të ruajë gjuhën, zakonet dhe trashëgiminë e tij të pasur kulturore. Sot, po flitet gjithnjë e më shumë për nevojën për të ruajtur identitetin e tyre, sepse mënyra moderne e jetesës dhe emigrimi i popullsisë kanë çuar në zhdukjen graduale të shumë traditave.
Ne folëm për origjinën, kulturën dhe zakonet e popullit goran me Alija Uzair, i lindur në fshatin Baçka në Gora dhe president i Komitetit të Qytetit Goran për Novi Sad.

Rrënjë që kthehen në Mesjetë
Sipas Alija Uzair, historia e popullit goran është thellësisht e lidhur me shtetin mesjetar serb.

– Populli goran përmendet në kartën e Perandorit Stefan Dušan, e cila i dha Manastirit të Kryeengjëjve të Shenjtë në Prizren rajonin e Gorës. Toponime të shumta, ose emra gjeografikë, si Popovica, Jelica dhe Crkvište, dëshmojnë për praninë e popullsisë serbe. Me ardhjen e osmanëve, popullsia gradualisht u konvertua në Islam, gjë që zgjati deri në fund të shekullit të 19-të, thotë Uzair.

Gora ndodhet në një zonë malore, kështu që banorët e saj tradicionalisht merreshin me blegtori. Ata shkonin për të kullotur kopetë e tyre në zona më të largëta, deri në Fushën e Selanikut.

Gjuha gorane – një pjesë e rëndësishme e identitetit kombëtar
Një nga thesaret më të mëdha të popullit goran është gjuha e tyre, e cila transmetohet brez pas brezi.

– Gjuha gorane është e ngjashme me maqedonishten, sepse dikur e vetmja lidhje serioze që populli goran kishte me botën përreth ishte përmes Maqedonisë së Veriut të sotme. Megjithatë, nuk është gjuha maqedonase, por një gjuhë e veçantë gorane me specifika të shumta, thekson bashkëbiseduesi ynë.

Ai na kujton se kjo e folur është studiuar nga shumë studiues serbë, përfshirë akademikun Radivoje Mladenović, etnologun Milisav Lutovac dhe gjuhëtarin Mitar Pešikan.

Megjithatë, sot e folura gorane përballet me sfida të mëdha.

– Për shkak të emigrimit të popullsisë dhe ndikimit të vendeve fqinje, asimilimi i heshtur, ose humbja graduale e identitetit gjuhësor dhe kulturor, është gjithnjë e më i pranishëm. Këshilli Kombëtar i popullit goran po përpiqet të ruajë gjuhën, por mbështetja institucionale nuk është e mjaftueshme, thekson Uzair.

Besimi dhe zakonet – një përzierje e traditave të ndryshme
Sot, populli goran praktikon kryesisht Islamin, por ata kanë ruajtur edhe zakone të shumta popullore që burojnë nga kohërat e mëparshme.

– Ne festojmë Bajramin, por edhe Gjurgjevdanin, i cili ka një rëndësi të veçantë. Në të kaluarën, kullotja e bagëtive në male fillonte atë ditë dhe zgjaste deri në Mitrovdan. Njerëzit e llogaritnin kohën sipas kalendarit të vjetër popullor dhe festave ortodokse, shpjegon Uzair.

Ai shton se në të kaluarën, pothuajse të gjitha fshatrat kishin një vend ku njerëzit mblidheshin për Gjurgjevdan. Në prag të festës, organizohej një uranak – një takim herët në mëngjes me këngë, valle dhe shoqërizim, një zakon i njohur edhe në pjesë të tjera të Serbisë.

Dasma gorane – tre ditë muzikë dhe zakone
Dasma gorane, e cila zgjaste tre ditë, zë një vend të veçantë në traditë.

Gjithçka fillon me mbërritjen e muzikantëve që luajnë zurle (një instrument tradicional frymor me një tingull të fortë) dhe tupani (daulle të mëdha me dy anë).

Ditën e dytë, familja e dhëndrit i sjell dhurata nuses, ndërsa ditën e tretë, nusja merret.

– Pasi nusja mbërrin në shtëpinë e dhëndrit, burrat kërcejnë vallen tradicionale „Kalçojna“, dhe ditën e fundit, nusja shkon të sjellë ujë, pas së cilës prindërit dhe të afërmit më të ngushtë lahen me këtë ujë, i cili simbolizon fillimin e një jete të re familjare, thotë Uzair.

Kostumi popullor si simbol i përkatësisë
Kostumi popullor i rajonit goran përfaqëson një nga pjesët më të bukura të trashëgimisë kulturore.

Burrat vishnin benevrek – pantallona leshi me prerje të gjerë, kaçunje – një veshje të sipërme leshi që i ngjante një xhakete, dhe xhamadan – një jelek të dekoruar me shumë zbukurime.

Kostumet e grave përbëheshin nga nogajce dhe skupača, copa veshjesh të endura në tezgjahu, një këmishë prej liri, një jelek dhe një rrip – një rrip i gjerë i endur. Në kokë, vajzat mbanin një sitarka, një shall të punuar me dorë që ishte pjesë e kostumit ceremonial.

Këngë që ruajnë kujtimin e atdheut të tyre
Muzika popullore gorane më shpesh flet për dashurinë, jetën në male dhe gurbetin – largimin e përkohshëm për të punuar larg shtëpisë, gjë që ishte shumë e zakonshme në mesin e popullit goran.

• Ndër këngët më të famshme janë „Vrbice, vrbo zelena“ dhe „Džemiljina pesma“, e cila tregon për dashurinë tragjike të Jusufit dhe Džemiljas, prandaj shumë e quajnë atë Romeo dhe Zhuljeta e goranëve, thotë Uzair.

Përveç zurlit dhe tupanit, muzika tradicionale përdor edhe šargija – një instrument popullor me tela i ngjashëm me një dajre, si dhe šupeljka, një flaut popullor.

Ruajtja e identitetit si detyrim
Edhe pse shumë zakone kanë mbijetuar, bashkëbiseduesi ynë thekson se ato po humbasin gjithnjë e më shumë sot për shkak të migrimit të popullsisë dhe ndryshimit të stilit të jetesës.

– Kjo është vetëm një pjesë e vogël e kulturës së pasur të popullit goran. Nëse duam të ruajmë identitetin tonë, duhet të ruajmë gjuhën, traditat, këngët, kostumet dhe zakonet popullore, sepse ato janë pasuria më e madhe që mund t’u lëmë brezave të ardhshëm.

Глас на планините – вековното наследство на Гораните помеѓу традицијата и модерното време
Разговор со Алија Узаир за историјата, јазикот, обичаите и културниот идентитет на Гораните
Гора е планинска област на падините на Шар Планина, на границата меѓу Србија, Албанија и Северна Македонија. Токму во оваа област Гораните живеат со векови – народ кој, и покрај бројните историски промени и миграции, успеал да го зачува својот јазик, обичаи и богато културно наследство. Денес, сè повеќе се зборува за потребата од зачувување на нивниот идентитет, бидејќи современиот начин на живот и емиграцијата на населението доведоа до постепено исчезнување на многу традиции.
За потеклото, културата и обичаите на Гораните разговаравме со Алија Узаир, роден во селото Бачка во Гора и претседател на Градскиот комитет на Гораните за Нови Сад.

Корени што се враќаат во средниот век
Според Алија Узаир, историјата на Гораните е длабоко поврзана со средновековната српска држава.

– Гораните се споменуваат во повелбата на царот Стефан Душан, со која на манастирот Свети Архангели во Призрен му е доделен регионот Гора. Бројни топоними, или географски имиња, како што се Поповица, Јелица и Црквиште, сведочат за присуството на српското население. Со доаѓањето на Османлиите, населението постепено се преобратило во ислам, што траело до крајот на 19 век, вели Узаир.

Гора се наоѓа во планинска област, па затоа нејзините жители традиционално се занимавале со сточарство. Тие оделе да ги пасат своите стада во подалечни предели, сè до Солунското Поле.

Горанскиот говор – важен дел од националниот идентитет
Едно од најголемите богатства на Гораните е нивниот говор, кој се пренесува од генерација на генерација.

– Горанскиот говор е сличен на македонскиот, бидејќи некогаш единствената сериозна врска што Гораните ја имале со околниот свет била преку денешна Северна Македонија. Сепак, тоа не е македонски јазик, туку посебен горански говор со бројни специфичности, нагласува нашиот соговорник.

Тој нè потсетува дека овој говор го проучувале бројни српски научници, меѓу кои академик Радивоје Младеновиќ, етнологот Милисав Лутовац и лингвистот Митар Пешикан.

Сепак, денес горанскиот говор се соочува со големи предизвици.

– Поради емиграцијата на населението и влијанието на соседните земји, тивката асимилација, или постепеното губење на јазичниот и културниот идентитет, е сè поприсутна. Националниот совет на горанскиот народ се обидува да го зачува јазикот, но институционалната поддршка не е доволна, нагласува Узаир.

Вера и обичаи – мешавина од различни традиции
Денес, луѓето од Горан претежно го практикуваат исламот, но тие зачувале и бројни народни обичаи кои потекнуваат од постари времиња.

– Го славиме Бајрам, но и Ѓурѓевдан, кој има посебно значење. Во минатото, пасењето добиток во планините започнувало на тој ден и траело до Митровдан. Луѓето го сметале времето според стариот народен календар и православните празници, објаснува Узаир.

Тој додава дека во минатото, речиси сите села имале место каде што луѓето се собирале за Ѓурѓевдан. Во пресрет на празникот, се организираше уранак – рано наутро собирање со пеење, танцување и дружење, што е обичај познат и во други делови на Србија.

Горанска свадба – три дена музика и обичаи
Горанската свадба, која траеше три дена, има посебно место во традицијата.

Сè започнува со доаѓањето на музичари кои свират на зурле (традиционален дувачки инструмент со силен звук) и тупани (големи двострани тапани).

Вториот ден, семејството на младоженецот ѝ носи подароци на невестата, додека третиот ден, невестата се зема.

– Откако невестата ќе пристигне во куќата на младоженецот, мажите го танцуваат традиционалниот танц „Калчојна“, а последниот ден, невестата оди да донесе вода, по што родителите и најблиските роднини се мијат со оваа вода, што симболизира почеток на нов семеен живот, вели Узаир.

Народна носија како симбол на припадност
Народната носија на Горанскиот регион претставува еден од најубавите делови од културното наследство.

Мажите носеле беневрек – волнени панталони со широк крој, качуње – волнена горна облека што личела на јакна и џамадан – богато украсен елек.

Женските носии се состоеле од ногајче и шкупача, парчиња облека ткаени на разбој, ленена кошула, елек и ремен – широк ткаен ремен. На главите, девојките носеле ситарка, рачно изработен шал што бил дел од свечената носија.

Песни што го зачувуваат споменот на нивната татковина
Горанската народна музика најчесто зборува за љубовта, животот во планините и гурбет – привремено заминување на работа далеку од дома, што било многу честа појава кај Горанците.

– Меѓу најпознатите песни се „Врбице, врбо зелена“ и „Џемиљина пешма“, која раскажува за трагичната љубов на Јусуф и Џемиља, поради што многумина ја нарекуваат Ромео и Јулија на Горанците, вели Узаир.

Покрај зурли и тупан, во традиционалната музика се користи и шаргија – жичен народен инструмент сличен на дајре, како и шупељка, народна флејта.

Зачувување на идентитетот како обврска
Иако многу обичаи преживеале, нашиот соговорник истакнува дека тие денес сè повеќе се губат поради миграцијата на населението и промената на начинот на живот.

– Ова е само мал дел од богатата култура на Гораните. Ако сакаме да го зачуваме нашиот идентитет, мора да го зачуваме јазикот, традициите, песните, народните носии и обичаите, бидејќи тие се најголемото богатство што можеме да им го оставиме на идните генерации.